Te ahu ki te kupenga haumaru pakari ake hei aukati i te tūkinotanga tamariki

He arotake tuarua o te whakatinanatanga o ngā tūtohu a Kahurangi Karen Poutasi i muri i te matenga o Malachi Subecz me te arotakenga o ngā mahi i tautohua e ngā tari kāwanatanga ki te aukati i te tūkinotanga tamariki i ngā ringaringa o ngā kaitiaki

He whakamihi

Ka rere ō mātou mihi ngākau pono ki te hunga i tuku kōrero
Conversation or discussionView the full glossary
mai ki a mātou mō tēnei pūrongo. 

Ka mihi mātou ki te whānau
Whānau refers to people who are biologically linked or share whakapapa. For the Monitor’s monitoring purposes, whānau includes parents, whānau members living with tamariki at the point they have come into care View the full glossary
o Malachi Subecz. Ko te tūmanako, ā tōna wā ka manawanui koutou mō ngā tamariki
Children (plural) aged 0-13 yearsView the full glossary
me ō rātou whānau, kua hīkina ake e te hunga mōhio te mānuka, ā, kei te arohia ngā kōrero a te hunga hiki i te mānuka. 

E aumihi ana mātou ki ngā whānau o ngā tamariki 24 i mate i ngā ringaringa o te hunga e tika ana kia tiaki kē i a rātou, i waenga i te Tīhema 2021 me te Hune 2025, otirā me te tuku mai i ngā arotake matenga ki a mātou mō tēnei pūrongo. E rere ana te aroha ki te hunga e pīkau ana i te mamae nui o te matenga ā-tamaiti.

E whakawhetai ana mātou ki ngā kaimahi a Oranga Tamariki, Te Ara Poutama Aotearoa
New ZealandView the full glossary
, me ngā whare ako kōhungahunga, tatū noa ki te hunga e mahi
WorkView the full glossary
ana i roto i ngā hapori i tūtaki ki a mātou me te kōrero i ngā kōrero o te ngākau mō ā rātou mahi, i runga i te manako ka pai ake te manaaki i ngā tamariki. 

Dame Karen Poutasi, kua ngaro koe ki te ao kikokiko, kua riro koe ki te pō. Haere ki te okiokinga i o koutou tūpuna e tatari ana mōu. Moe mai rā e te Rangatira, okioki ai.

I te 2024, i tāia e mātou te arotakenga o ngā tūtohu a Kahurangi Karen Poutasi i tana pūrongo i te 2022 i runga anō i ngā urupare a te rāngai tamariki
Children (plural) aged 0-13 yearsView the full glossary
ki te tūkino tamariki, nō te matenga o Malachi Subecz. Ehara ko te pūrongo a Kahurangi Karen te tuatahi ki te titiro ki ngā mūhore a ngā tari kāwanatanga i te matenga o tētahi tamaiti engari ko ia te tuatahi ki te tono arotake ki te whakatinanatanga o ngā panoni i tūtohua e tana pūrongo.

He matekiri, ā, he patu wairua ngā kitenga o tā mātou arotake i te 2024. Tē mārama mātou ki te hauarea o te whakatau i te tūkino tamariki i Aotearoa
New ZealandView the full glossary
. Kāore hoki ētahi o ngā tūtohu māmā i whakatinanahia. Ko te hua o tērā, ko tā mātou kite ake, kāore i haumaru ake ngā tamariki mai anō i te wā i oti i a Kahurangi Karen tana pūrongo. Nā tēnei pōturitanga, i ū mātou ki te tirotiro anō i tēnei take i muri i te 12 marama, kia kite mēnā rā i panoni ētahi āhuatanga.

Ki te titiro whānui tātou, he pērā anō te āhua. Engari i te Ōketopa 2025 - i a mātou e whakaoti haere ana i tēnei arotake - i whakatau te Kāwanatanga kia whakamanahia ngā tūtohu katoa a Kahurangi Karen, ā, kia tīmataria he hōtaka mahi
WorkView the full glossary
whiti-tari, hei whakatinana i ēnei.

Koinei te mahi tuatahi. Ko te mahi mō nāianei, ko te whakatinanatanga i runga i te tūpato me te whai whakaaro. Kia kitea rā anō ngā panoni i roto i ngā hapori, e kore e noho haumaru ake ngā tamariki. Ko ngā kitenga o tēnei arotake, kāore anō kia kapi noa ngā āputa i tautohua e Kahurangi Karen, ā, e taka tonu nei ngā tamariki i te kupenga haumaru. 

I tua atu i te urupare ki ngā tūtohu a Kahurangi Karen, me wawe te rapu whakapainga ki te pūnaha tiaki tamariki kia pai ai te urupare tika ki ngā pūrongo āwangawanga. Ka whakatakoto tēnei arotake i ngā mahi hei whai. Ka tohu hoki ki ngā tauira o te panoni pai hei ārahi i a tātou.

He mea hirahira ki a mōhio koe, e noho haumaru ana te nuinga o ngā tamariki i Aotearoa, ā, ka urupare ngā kaitauwhiro a Oranga Tamariki ki te nuinga o ngā pūrongo āwangawanga. Engari kāore e tae atu rātou i ngā wā katoa ki te kite ā-kanohi i ngā tamariki katoa e māharaharatia nei e te tangata, tae atu ki ngā kaimahi tauwhiro, ngā pirihimana, ngā kaiako me ngā kaimahi hauora. Ahakoa ka tohe tū tētahi e ngākaurua ana ki te haumaru o tētahi tamaiti, kei te mōhio rānei he haumaru-kore tētahi tamaiti, kāore e tāea e mātou te kī taurangi ka urupare ake a Oranga Tamariki.

Ko te hunga e mate nui ana i ngā ringa o ngā kaitiaki ko ngā tamariki kei raro i te kotahi tau. Ko ēnei pēpi te hunga kāore i te tino kitea atu o tō tātou motu, ā, ko te aro ki a rātou, ā-kanohi nei, me noho hei whakaarotau. He tīmatanga pai ngā whakataunga i whakaputaina e te Kāwanatanga i te Ōketopa. Heoi ko tā tātou ināianei me kite rawa he whakatinanatanga.

Arran Jones
Tumu Whakarae

He tokomaha ngā tamariki
Children (plural) aged 0-13 yearsView the full glossary
e tiakina ana e te pūnaha tiaki me te whakamaru i Aotearoa
New ZealandView the full glossary
, engari e kitea tonutia ana ngā āputa o te kupenga haumaru, ā, e taka tonu ana ngā tamariki mā aua āputa. I mate a Malachi i te Nōema 2021. I waenga i te Tīhema 2021 me te Hune 2025, 24 tamariki i Aotearoa i whakamatea i ngā ringaringa tonu o ngā tāngata e tika ana ki te tiaki i a rātou. 

Kāore tonu ngā tamariki e haumaru ake mai i te wā i mate ai a Malachi 

Ko te kitenga matua katoa o tēnei pūrongo, kāore tonu e haumaru ake ngā tamariki mai anō i te wā i mate ai a Malachi. Kāore anō i kati ngā āputa o te pūnaha – pērā i ngā mea i tautohua ki te pūrongo a Poutasi – ā, kāore e taea e Oranga Tamariki te urupare tonu i ngā wā e hiahiatia ana. Ko te hua o tēnei, kei te tūkinohia, ā, kei te whakamatea ngā tamariki. 

Kua whakaputaina e te Kāwanatanga ka whakaarotautia e ia tēnei mahi
WorkView the full glossary
mā te whakamana i ngā tūtohu katoa i te pūrongo a Poutasi, me te whakatinana hoki. He tīmatanga noa tēnei, engari kei te tautohu tēnei arotake, hei āpiti ake ki te whakatinana i ngā tūtohu a te pūrongo a Poutasi, me whakaarotau anō hoki te Kāwanatanga i te haumaru o ngā tamariki mā te whakarite kua whai rauemi te pūnaha tiaki me te whakamaru - a Oranga Tamariki - me ngā taputapu tika ki te urupare i te wā e hiahiatia ana. 

Me kite ā-kanohi rawa ngā kaitauwhiro i ngā tamariki i te wā ka whakatauria e te aromatawaitanga o ngā pūrongo āwangawanga ka hiahiatia he hāpaiora anō. He tuku pūtea me ngā rauemi ki ngā rōpū hapori ki te urupare ki ngā pūrongo āwangawanga kāore e riro mā te ture e urupare ake, otirā ka āwhina tēnei ki te whakamāmā i ētahi o ngā taumahatanga kei runga i a Oranga Tamariki, kia pai ai tana tiaki i ngā tamariki.

E puare tonu ana ngā āputa waiwai i tautohua e te pūrongo a Poutasi

Ko ngā āputa waiwai i tautohua e te pūrongo a Poutasi, ehara i te mea hou. I whakaatu te pūrongo, i ngā tau 30 i mua ake, he 33 ngā arotake me ngā pūrongo mō te tūkino me ngā matenga tamariki. O ērā pūrongo 33, e waru i tautohu i ngā āputa ā-mahi, ā-pūnaha ōrite hoki, ki ō te pūrongo a Poutasi. I roto i aua waru rā, ko ngā matenga rongonui o ngā tamariki i whakamatea e te hunga e tika ana kia manaakitia e rātou ngā tamariki rā. 

I kite ā mātou tātaritanga o ngā arotake matenga mai i te Tīhema 2021, ka noho huna tonu ngā tamariki e noho mōrearea ana i ngā mahi tūkino. He tīmokamoka te nuinga o ngā arotake, kāore i te aro ki te tamariki, ā, ka titiro kē ki ngā mahi a te tari ake, kaua ki ngā tari maha, ki ngā take pūnahanaha rānei. Ko te tikanga
Correct procedure, the customary system of values and practices that have developed over time and are deeply embedded in the social context View the full glossary
o tēnei, kua hapa ngā arawātea ki te whakakapi i ngā āputa me te mahi ngātahi puta noa i te kāwanatanga. 

Āpiti ake, e aro kē ana ētahi o ngā tūtohu e whiriwhirihia ana e ngā tari kāwanatanga mai ō rātou ake arotake i muri i te matenga o Malachi,  ki ngā putanga me te kore e aro ki ngā āhuatanga taketake. I pēnei hoki te aronga whāiti o ngā arotake ki ngā matenga 24 i tirohia e mātou. Ko te tikanga o tēnei, kāore te pūnaha o oranga tamariki i te ako, i te whakapai haere rānei e hua mai ai he panoni whaitake. 

E toru tau i muri mai i te pūrongo a Poutasi, he tino pōturi te mahi whakatinana i ngā tūtohu. Ka āwhina ēnei mahi ki te whakapai ake i te tautohutanga o ngā tamariki me ngā rangatahi
Young person aged 14 – 21 years of ageView the full glossary
e noho mōrearea ana i ngā mahi tūkino, e tūkinotia ana rānei. Ko tētahi atu mea e hiahiatia ana, ko te whakapai ake i te pūnaha tiaki tamariki kāore e taea te urupare ake i ngā wā katoa ka karangahia. 

Kāore e taea e Oranga Tamariki te urupare ake i ngā wā katoa e hiahiatia ana 

Ko te whai a ngā tūtohu i te pūrongo a Poutasi ko te whakatau i ngā āputa o te kitenga o ngā tamariki i te pūnaha, te mahi tahi me te tiri mōhiohio i waenga i ngā tari, me te pūrongo i ngā āwangawanga e ngā mātanga me te iwi
TribeView the full glossary
tūmatanui kia haumaru ake ngā tamariki. Mā roto i ngā mahi aroturuki, kua tautohua hoki e mātou ngā panoni e hiahiatia ana ki te āhua o te urupare a Oranga Tamariki ki ngā pūrongo āwangawanga. Ahakoa ka katia pea ngā āputa i tautohua ki te pūrongo a Poutasi, e kore e haumaru ake te noho o ngā tamariki kia rite rā anō a Oranga Tamariki ki te urupare ki ngā pūrongo āwangawanga i te wā e tika ana. 

I ngā whā tau mai i te matenga o Malachi, he iti noa ngā mea kua panonitia ki te āhua o te urupare ki ngā pūrongo āwangawanga. Pērā i a Malachi, i mōhio tonu a Oranga Tamariki, mā roto i ngā pūrongo āwangawanga, ki ētahi o ngā tamariki i mate i ngā ringa o ā rātou kaitiaki, engari kāore i rawaka te whaiwhai haere i aua take, hei tiaki pai i a rātou. 

Ahakoa kua piki te maha o ngā pūrongo āwangawanga, kāore i rite te piki o ngā pūrongo e kōkirihia ana e Oranga Tamariki. Ehara nā te iti o te mōrearea o ēnei pūrongo āwangawanga i kore ai. Engari, ko ēnei mahinga mōhū he tohu o te nui o te rauemi e wātea ana ki ngā wāhi mahi a Oranga Tamariki. Ko te hua o tēnei, he rerekē te tepenga mōrearea i waenga i ngā wāhi me ngā rohe. E whakaatu ana ngā raraunga i tēnei, ā, e whakaūngia ana e ngā reo o ngā kaiwhakarato hapori, ngā kaimahi tari kāwanatanga me ngā kaimahi aroākapa a Oranga Tamariki. Hei whakarāpopoto ake, kāore e taea e ngā kaitauwhiro a Oranga Tamariki te kuhu ki te waka me te toro atu ki ngā tamariki i te wā e hiahiatia ana.

Ki te mahi ngātahi pea a Oranga Tamariki me ngā whakahaere hapori, ka whakaratoa pea he tirohanga tōmua ki te haumaru o ngā tamariki

Me whiwhi a Oranga Tamariki i te tautoko o te rāngai hapori, e tika ana te tautoko ā-pūtea, ā-rauemi hoki. Kātahi ka taea e te rāngai te tuku urupare tuatahi ki ngā pūrongo āwangawanga mēnā he iti te mōrearea, ā, kāore i whakatauhia kia kuhu tētahi urupare ā-ture. He take pēnei i te taetae ki te kura, te whiwhi kai, te whai whare, kākahu rānei. He pai ake te tūranga o ngā iwi, te Māori me ngā kaiwhakarato hapori ki te tuku i tēnei tautoko, i runga anō i te āwhina o ngā tari kāwanatanga. Ka noho ngā toronga a ngā whakahaere hapori hei arawātea ki te aromatawai i ngā tūraru haumaru me te whakaara i ngā pūrongo āwangawanga ki a Oranga Tamariki i runga i te mōhio ka urupare ia. He reretahi te tuku wawe i te tautoko ki ngā whānau
Whānau refers to people who are biologically linked or share whakapapa. For the Monitor’s monitoring purposes, whānau includes parents, whānau members living with tamariki at the point they have come into care View the full glossary
ki te huarahi haumi, ā, ka aukati hoki i te pānga o te tūkino, me ngā matohi ki a Oranga Tamariki. 

E whakamātauria ana tēnei momo kaupapa mahi ngātahi ki ngā tēpu pūrongo āwangawanga - arā, ko te wāhi e noho tahi ai ngā tari maha ki te tēpu ki te whiriwhiri i te whakautu tika. Ka whakarato ēnei i te wawaonga tōmua, e puta ai pea he whakaitinga o te tūkino me ngā pūrongo āwangawanga i muri ake. Engari he tepenga anō kei runga i tēnei. Ina karangahia he urupare ā-ture hei tiaki i te tamaiti, me kuhu a Oranga Tamariki ki te wawao ake. 

Ko te kōrero
Conversation or discussionView the full glossary
mai a ngā kaimahi e mahi tahi ana me ēnei tēpu e arahina ana e te hapori, kia pau noa ngā kōwhiringa tautoko, ā, ki te whakatau rātou me whiwhi rawa te tamaiti i te tiaki me te whakamaru ā-ture, kāore e tareka e Oranga Tamariki te urupare i ngā wā katoa. Kāore hoki e taea te tuku kōrero hou ki ngā tēpu mēnā i toro atu rātou, i tirohia hoki mēnā kei te haumaru te tamaiti. 

Āpiti atu, kāore te tauira tuku pūtea i te tautoko i te whakatūtanga o ngā otinga reretahi, tōtōpū hoki kei ngā hapori. Hei tauira, e whakaputa ana a Oranga tamariki i ngā hōtaka pairete i ia ono marama, hāunga te whakaū i tētahi rerenga tuku pūtea wā-waenga, wā-roa rānei. Kāore i reretahi te tauira whakahaere mō ngā tēpu nei, mai i tētahi hapori ki tētahi atu - ā, kāore hoki i te wātea ki ngā hapori katoa.

He tīmatanga noa ngā panoni i whakaputaina e te Kāwanatanga i te Ōketopa 2025, engari me nui ake te whakaarotau ki te tiaki i ngā tamariki. 

Ahakoa i whakaputaina e te Kāwantanga i te Ōketopa 2025 ka whakaae ia ki ngā tūtohu katoa i te pūrongo a Poutasi, me te ū anō ki te whakatinana ake, kāore anō kia katia ngā āputa waiwai. Kātahi anō ka tīmata ngā mahi. 

E pōhiritia ana ngā whakangungu haumaru tamariki me te tiri mōhiohio. He mea waiwai kia pai ake te tautohunga o te tūkino me te whakaititanga o te mōrearea o te whakapoke i te pūnaha ki ngā pūrongo āwangawanga - tētahi mea ka tūpono hua ake nā te tuku pūrongo whakature. 

E nonoke kē ana a Oranga Tamariki i te wā nei ki te whakahaere i te kaha nui o ngā pūrongo āwangawanga. Ki te piki tēnei nā ngā pūrongo kua whakaturehia, e kore e whakapaihia ake te haumaru tamariki mēnā kāore e taea e ngā kaitauwhiro te puta ki te tirotiro ki te hunga e hiahia ana i te tiakitanga me te whakamarutanga. Koinei mātou e miramira nei i te hiahia ki te whakamana i ngā tūtohu i te pūrongo a Poutasi, ā, me te whakapiki ake i te raukaha me te āhei o te urupare a te pūnaha tiaki tamariki. 

Me noho te whakaarotau i te tiaki tamariki hei haepapa tōpū o ngā tari katoa ka tautoko i ā tātou tamariki, ngā rangatahi me ngā whānau. Ahakoa me ara ake ētahi atu tari ki te mahi i ā rātou mahi, me kuhu rawa a Oranga Tamariki ki te mahi i ngā wā e hiahiatia ana, me whakamahi i āna haepapa ā-ture ki te tiaki i ngā tamariki kia haumaru te noho. Ehara i te mea me rite te tangi o ngā pere whakatūpato, e urupare ake ai a Oranga Tamariki.