Ngā hua mō ngā tamariki me ngā rangatahi Māori me ō rātou whānau

i roto i te pūnaha oranga tamariki | 1 HŪRAE 2024 – 30 HUNE 2025

Ngā hua mō ngā tamariki me ngā rangatahi Māori me ō rātou whānau

He mihi
Kupu whakataki
Tauākī a Te Kāhui
Ngā kitenga matua

Publication Date
9/06/2026
Category
Outcomes for Māori
ISSN
3021-4009

Tēnei te mihi nui atu ki ngā tamariki
Children (plural) aged 0-13 yearsView the full glossary
me ngā rangatahi
Young person aged 14 – 21 years of ageView the full glossary
Māori katoa me ō rātou whānau
Whānau refers to people who are biologically linked or share whakapapa. For the Monitor’s monitoring purposes, whānau includes parents, whānau members living with tamariki at the point they have come into care View the full glossary
i tuku kōrero
Conversation or discussionView the full glossary
mai ki a mātou i roto i ā mātou kōrerorero tahi i roto i ngā rohe.

Ka mihi hoki ki ngā tautoko me ngā whakaaro o ngā māngai o ngā hapū
Sub-tribeView the full glossary
, ngā iwi
TribeView the full glossary
, ngā hoa pātui rautaki, ngā whakahaere Māori me ngā kaimahi a ngā whakahaere kāwanatanga-kore me ngā tari kāwanatanga.

E whakanui ana mātou i te hunga nā rātou ngā raraunga me ngā mōhiohio i whakamahia i tēnei pūrongo. Kei muri i ia tatauranga ko ngā tāngata me ō rātou wheako.

Hei whakamutu ake, e mihi ana ki a koutou katoa kei roto i tēnei wā, i uru mai rānei i mua, ki te pūnaha oranga tamariki.

Koinei tā mātou pūrongo pūnaha whānui ā-tau tuarua mō te whānuitanga e whakarato hua ana te pūnaha oranga tamariki mō ngā tamariki
Children (plural) aged 0-13 yearsView the full glossary
me ngā rangatahi
Young person aged 14 – 21 years of ageView the full glossary
Māori me ō rātou whānau
Whānau refers to people who are biologically linked or share whakapapa. For the Monitor’s monitoring purposes, whānau includes parents, whānau members living with tamariki at the point they have come into care View the full glossary
. I tua atu i ā mātou tohu whakaatu hua, e titiro ana tēnei pūrongo o te tau 2024/25 mēnā kei te tutuki ngā hiahia o ngā tamariki me ngā rangatahi Māori i roto i te pūnaha oranga tamariki e ai ki ngā mea tauiwi.

E ōrite ana ngā kitenga o tēnei pūrongo ki tā mātou pūrongo onāianei, E koke ana ki tētahi whakaruruhau kia kore ai e tūkinotia ngā tamariki, ā, i kitea ina uru tau mai ngā tamariki ki te aroaro o te karauna, he arawātea hei āwhina – he arawātea hoki ka tāhapatia i ētahi wā. Mēnā i te mahi
WorkView the full glossary
tika te kūaha o mua o te pūnaha whakamaru tamariki, ka wawe tonu te tuku i ngā tautoko tika. Kua kore e uru hōhonu atu ngā tamariki Māori ki te pūnaha nā te korenga e tutuki o ō rātou hiahia.

Mārama te kitea o te korenga e tutuki o ngā hiahia manaaki me te whakamaru i roto i ngā raraunga mō ngā rangatahi Māori kei roto i te ture taiohi. I kite mātou 95 ōrau o ngā rangatahi Māori i roto i te ture taiohi i puta he pūrongo māharahara mō tō rātou haumaru, oranga rānei i a rātou e tamariki ana. Mō te haurua o rātou 10 ngā pūrongo māharahara mō tō rātou haumaru, oranga rānei.

He nui ngā rawa – me te aro nui atu – ka whakapaua ki ngā mahi taihara. Mā te aro nui ake ki te whakarite i ngā hiahia manaaki me te whakamaru i te tuatahi ka whakaiti pea i te hiahia o ngā urupare ture taiohi ā muri ake.

Ko ngā mea whaitake e rongo ana mātou ko ngā rongoā e whai wāhi atu ngā tamariki me ō rātou whānau me te whakarite wawe i ngā hiahia. Ko ēnei ratonga he torowhānui mahi kaua te aro nui ki ngā hiahia takitahi motuhake mai i ētahi atu e pātata atu ana. Kei roto i tēnei pūrongo ko ngā tauira o ētahi o ēnei ratonga. Ko te wero me pēhea e neke kē atu ai ēnei ki tua atu i ngā tauira me ngā whakamātau.

Kua kōrerohia ngā rongoā mō ngā tau maha. Pērā i te aronga haumitanga, ngā tauira whakahau e taea ai te ngāwari ake, me ngā rongoā ka puta i ngā iwi
TribeView the full glossary
, i te Māori, i ngā hapori hoki e noho ai te kāwanatanga ki te tautoko kaua ki te ārahi. Ko te pātai nui he auau te arohia, he aha e kore ai e taea e te kāwanatanga ngā huringa te koke ki te taumata e hiahiatia ana – me te tere e whaihua ai ngā ao o ngā tamariki me ngā rangatahi i tēnei rā.

Me tere ake ngā huringa kia heke ai ngā āhuatanga manarite-kore me te whakaiti i te whai wāhi tuku iho o ngā tamariki me ngā rangatahi Māori me ō rātou whānau ki te pūnaha oranga tamariki.

Arran Jones
Tumu Whakarae

E whakatakotohia ana e mātou te pūrongo ā-tau tuarua mō ngā hua mō ngā tamariki
Children (plural) aged 0-13 yearsView the full glossary
me ngā rangatahi
Young person aged 14 – 21 years of ageView the full glossary
Māori me ō rātou whānau
Whānau refers to people who are biologically linked or share whakapapa. For the Monitor’s monitoring purposes, whānau includes parents, whānau members living with tamariki at the point they have come into care View the full glossary
kei roto i te pūnaha oranga tamariki.

Kua puta ētahi whanaketanga mai i te pūrongo ā-tau tuatahi o tērā tau, otirā ko te whakaae a te Kāwanatanga ki ngā tūtohutanga o te pūrongo a Kahurangi Karen Poutasi. I ēnei tau kua pahure nei, he nui tonu ngā tamariki i mate i Aotearoa
New ZealandView the full glossary
nā te tūkino, te kōhuru, whara kino, mahi
WorkView the full glossary
kino rānei a tētahi tangata ko tōna tikanga
Correct procedure, the customary system of values and practices that have developed over time and are deeply embedded in the social context View the full glossary
i te tiaki kē i a rātou.

He nui rawa te kitea o ngā tamariki i roto i ēnei. Koinei te hua tino o tētahi pūnaha kāore i manaaki pai i ngā tamariki me ngā whānau.

Koinei mātou e hiahia ana kia whakarerekēhia tēnei kia whakaitia ngā āhuatanga manaritekore me te whakapai ake i ngā hua mō ngā tamariki, ngā rangatahi me ngā whānau Māori. Koinei te take he huhua ngā iwi
TribeView the full glossary
me ngā kaiwhakarato Māori kua uru mai ki te tautoko i ngā whānau.

Ka aroha kē te pānui i tēnei pūrongo. E whakaatu ana he kino kē atu te āhua o ngā tamariki me ngā rangatahi Māori kei roto i te pūrongo oranga tamariki i ngā tauiwi. He tino kē atu hoki i ngā Māori kāore i roto i te pūnaha.

He tino nui kē te kaha o ētahi o ēnei rerekētanga. Ahakoa ehara pea ko te pūnaha te pūtake o ngā hua kino nei, kei roto i a ia anō te kaha ki te hāpai i a rātou.

Ko Oranga Tamariki te matua i raro i te ture mō ngā tamariki me ngā rangatahi i Aotearoa āhua 5,000, 70 ōrau he Māori. Ki te kore e tiakina e ētahi atu mātua i Aotearoa ā rātou ake tamariki, rangatahi hoki, he kore manaaki tērā.

Me mātua here a Oranga Tamariki mō āna whakatau. He whānui rawa te takahi a te pūnaha, ā, ko te mutunga atu ka nui rawa te uru mai o te Māori me te nui ake o ngā āhuatanga manarite-kore.

Kua tīmata te kite i ngā painga i roto i tēnei pūrongo – ngā tauira o ngā kaupapa Māori me te āhua pea o āpōpō. Kua ara ake ngā iwi me ngā kaiwhakarato Māori, ā, kei te aro ki te āpōpō. Ko ā rātou tamariki me ō rātou whānau ēnei, ā, e kore e taea e rātou te huri tuarā.

Me mātua mārama a Oranga Tamariki me pēhea e whaitake ai ngā kaiwhakarato me te whakarite kei te whiwhi rātou i ngā rawa, ngā utauta me ngā pūmanawa tōtika kia whaihua ai, ā, kia pai ake hoki. He mea hira tēnei mō te taha ki ngā whakatau pūtea me ngā huringa, me te neke o ētahi ratonga ki ngā tari rāngai tūmatanui. Ki te kore e tautokona ngā iwi me ngā kaiwhakarato Māori kia urupare ki ngā huringa, ka pā tērā ki tō rātou kaha ki te tautoko i ngā tamariki, ngā rangatahi me ō rātou whānau. Ko te utu o tēnei ko ngā ratonga me ngā tautoko i hangaia kia kore ai e pā mai te tūkinotanga me te kore e uru ki raro i te maru karauna. Koinei te mahi uaua ko te tikanga e mahia ana e ngā iwi me ngā kaiwhakarato Māori.

Kaua rawa ēnei mahi e tāhapa. Kaua rawa tātou e tuku kia ngaro ēnei kaiwhakarato pai.

Ko te Māori te hunga whai pānga nui rawa i roto i te pūnaha oranga tamariki, engari kāore tēnei i te kitea i roto i te tohanga o ngā rawa. Ko te pātai he aha e kore ai e hāngai te haumitanga o te pūnaha ki ngā wāhi he nui te hiahia.

Ko ngā arawātea kei roto i ngā rangapū mahitahi me ngā kaupapa kua kōrerohia i roto i tēnei pūrongo. He ōkawa, he whakaaetanga ā-ture ngā rangapū mahi tahi rautaki me tōtika te mahi.

Ka āwhina ēnei kia eke ai i a Oranga Tamariki ōna herenga i raro i Te Tiriti o Waitangi, tae atu ki tōna whakaū i te hononga o te tamaiti ki tōna whakapapa. Me whāwhai i te mea koinei te mahi tika mō te oranga o ā tātou tamariki, rangatahi hoki, nō reira ko te tūmanako ka ara mai te anga rangapū mahi tahi hou ki whai i tēnei wero.

Ka whakahōnoretia rātou kua mene ki te pō. Ka whakahōnoretia hoki rātou i uru atu ki te pūnaha oranga tamariki, i pā ki ngā āhuatanga kāore i eke ki tērā e tika ana. Mō te tokomaha, ko te kahupō tōna mutunga atu.

E akiaki mātou me pai ake. Me nui ake ngā painga me poipoi i roto i te pūnaha oranga tamariki e tautoko ana i ō tātou whānau. E whakaatu ana tēnei pūrongo he roa ake te ara ki reira.

Wayne Blissett
Heamana, Te Kāhui
To flock, to herd, to cluster and so denotes a groupView the full glossary
| Te Rōpū Tohutohu Māori
mō Aroturuki Tamariki

Me mātua nui ake ngā mahi
WorkView the full glossary
hei urupare ki ngā hiahia o ngā tamariki
Children (plural) aged 0-13 yearsView the full glossary
me ngā rangatahi
Young person aged 14 – 21 years of ageView the full glossary
Māori hei whakatika i te nui rawa o te Māori kei roto i te pūnaha oranga tamariki

I tā mātou pūrongo whakamutunga, i whakaaturia he nui rawa te Māori i roto i te pūnaha, ka mutu kāore i te tiakina. Kāore i te rerekē ake tēnei.

I roto i tēnei pūrongo me tā mātou pūrongo o te 2023/24, me nui ake ngā mahi me oti. Ko te take he tino kino kē atu ngā hua wā poto, wā roa hoki mō te Māori kei roto i te pūnaha oranga tamariki tēnā i ērā kāore i raro i a Oranga Tamariki. He kino kē atu ngā hua mō te Māori i te nuinga o te wā tēnā i a tauiwi. E whakaatu tonu ana ngā raraunga, ka roa atu ngā tamariki me ngā rangatahi Māori ki roto i te pūnaha, ka hē kē atu ngā hua pūmau mō rātou. Mārama ana te kitea o ngā āhuatanga manarite-kore i roto i te pūnaha, me te āhua o tana tuku tautoko.

He roa te pānga o te kore manaaki me te whakamaru ki ngā ao o ngā tamariki me ngā rangatahi Māori. Heoi, ehara i te mea na te whakauru mai ki te pūnaha oranga tamariki te pūtake o ngā hua wā roa, ki te pai ake ērā me te whakaiti haere i ngā āhuatanga manarite-kore, me whai i ngā urupare e tino ū ake ki ngā hiahia o te Māori.

Ka whakatakoto mātou i ngā pou aroturuki i roto i te wā roa. E tohu ana tētahi o ēnei pou i whai wāhi ā-tuku iho mai o te whānau
Whānau refers to people who are biologically linked or share whakapapa. For the Monitor’s monitoring purposes, whānau includes parents, whānau members living with tamariki at the point they have come into care View the full glossary
ki te pūnaha oranga tamariki. Tata ki te rua hautoru o ngā mātua Māori he 27–30 i uru ki te maru karauna, kei te mōhio anō hoki a Oranga Tamariki ki ā rātou tamariki, rangatahi rānei. Kia koke ai te whakaiti i te whai wāhi ā-tuku iho mai o te whānau me wawe tonu te whai i ngā urupare tika.

Kei te kitea te hē o te kore e tika te urupare wawe i roto i te ture taiohi

I kite mātou e 95 ōrau o ngā tamariki me ngā rangatahi Māori i roto i te ture taiohi kotahi te pūrongo māharahara i puta mō rātou i te wā e tamariki ana rātou. Haurua o rātou 10, neke atu rānei ō rātou pūrongo māharahara. Mō ngā tauiwi i roto i te ture taiohi e 82 ōrau kotahi, neke atu rānei ngā pūrongo māharahara mō rātou, ā, tata ki te hautoru 10, neke atu rānei ō rātou pūrongo māharahara.

Kua roa e mōhio ana ki tēnei hono ki ngā hiahia tiaki me te whakamaru, engari kei te aro tonu ki te hara kaua ki te whakarite i ngā raru i pā mai ai tēnei whanonga. Kia oti ai tērā me aro kē ki te haumaru me ngā hiahia o ngā tamariki me ngā rangatahi Māori i te wā e tamariki ana, ka mutu mā te āhuatanga torowhānui. Ko te whētuki ka puta i te tūkino i ngā tamariki Māori mēnā kāore e wawe te tuku āwhina, kāore rānei i te whakatutukihia ō rātou hiahia, ka mauroa ngā pānga ki te kore e whakaritea.

He nui ake ngā hiahia tiaki me te whakamaru o ngā tamariki Māori kāore i te whakatutukihia, me te kino kē atu o ngā hua tēnā i ngā tamariki tauiwi

Mēnā i angitu te pūnaha oranga tamariki, ka noho haumaru ngā tamariki me ngā rangatahi me te whakauru i ngā tautoko mā ngā tamariki, ngā rangatahi me ō rātou whānau kia kore e kake haere i roto i te pūnaha ināianei, ā, haere ake nei – hei tauira, ko te whakarite i ngā hiahia pērā i te wara pīroi me te waipiro o ngā tamariki, ngā uauatanga rānei kei runga i ngā tamariki me ngā rangatahi pērā i ngā hiahia whanonga me te ako.

I tēnei tau i āta tirotiro mātou ki te taumata o ngā hiahia kāore i tutuki me ngā arawātea i tāhapa mō te Māori tēnā i a tauiwi.

I kite mātou i tua atu i te auau haere ake o ngā pūrongo māharahara mō ngā tamariki me ngā rangatahi Māori, i pōturi ake te urupare ki ngā mea mōrea, tino kōhuki rānei. Ko te tikanga
Correct procedure, the customary system of values and practices that have developed over time and are deeply embedded in the social context View the full glossary
kāore e tino whakatutukihia Ngā Paerewa Manaaki ā-Motu, ka mutu kāore i te whakapakari i ngā rangatahi kia noho motuhake rātou:

  • Tata ki te hauwhā o ngā tamariki me ngā rangatahi Māori i whakamōhiotia atu ki a Oranga Tamariki i te tau 2024/25 10, neke atu rānei ngā pūrongo māharahara mō tō rātou haumaru me tō rātou oranga. E tohu ana tēnei kāore pea i whaitake ngā urupare ki ngā pūrongo tuatahi. 13 ōrau anake o ngā tauiwi i pērā te nui o ngā pūrongo māharahara.
  • Ko ngā pūrongo māharahara he hira, he tino kōhuki rānei kāore e urupare i roto i te wā i te nuinga o te wā mō te Māori tēnā i ngā tauiwi. I te 2024/25, tata ki te 480 ngā pūrongo māharahara hira, tino kōhuki rānei mō ngā tamariki me ngā rangatahi Māori
  • kāore i wawe te urupare. E tohu ana tēnei i te 16 ōrau o ngā pūrongo māharahara hira, tino kōhuki rānei mō te Māori tēnā i te 10 ōrau mō tauiwi.
  • He iti iho te toro a te tauwhiro hapori ki ngā Māori kei raro i te tauwhiro hapori. E 63 ōrau anake o ngā tamariki me ngā tamariki Māori i toroa e tō rātou tauwhiro hapori e ai ki te auau tika tēnā i te 73 ōrau o tauiwi.
  • He iti iho te taetae atu o ngā tamariki Māori ki te kura tuarua tēnā i ngā mea tauiwi – ka kino kē atu mō rātou kei te tiakina, kei raro i te maru karauna. O rātou kei te tiakina, kei raro i te maru karauna rānei, 29 ōrau o ngā tamariki Māori i auau te taetae atu ki te kura tuarua i te tau 2023 tēnā i te 41 ōrau o ngā tamariki tauiwi.
  • He iti iho te whai raihana taraiwa a ngā rangatahi Māori 18–25 tau i te tiakina, i raro i te maru karauna rānei tēnā i a tauiwi – 26 ōrau ngā Māori i whai raihana taraiwa i te tau 2023 tēnā i te 38 ōrau o ngā tauiwi.
  • O ngā Māori 18–25 tau i roto i te pūnaha oranga tamari he nui ake te whakamahi whare noho ohotata tēnā i a tauiwi. Mō te hunga e tiakina ana, kei raro i te maru karauna, e 6 ōrau ngā Māori i whakamahi whare noho ohotata tēnā i te 4 ōrau o tauiwi.

Me noho ko ngā kaupapa ā-iwi
TribeView the full glossary
angitu me ngā rangapū mahi tahi rautaki te pūtake mō ngā huringa pūmau whānui, ā, me tere ake te whakatutuki i tēnei

Ka taea e te Ture Oranga Tamariki 1989 te whakamana kia nui ake te wāhanga ki ngā iwi, me ngā whakahaere Māori, hapori hoki. Ko te kī mai a Oranga Tamariki ko tōna hiahia kia nui ake te wāhanga ki ngā iwi, te Māori me ngā hapori ki te tuku me te whakahau i ngā ratonga me te mahi tahi me rātou. Kei roto pea i tēnei wāhanga nui ake ko te tuku mana
Prestige, authority, control, power, influence, status, spiritual power, charismaView the full glossary
e noho ana i roto i te Ture Oranga Tamariki. Kua rite kē ētahi iwi me ētahi whakahaere Māori ki te whai i tēnei mana.

Ko te tino uauatanga kē he tōmuri te whakatinana i ngā huringa.

E ai ki tā mātou pūrongo, kei reira ngā kaupapa e puta ai he hua ki ngā tamariki me ngā rangatahi Māori me ō rātou whānau kei roto i a Oranga Tamariki.

  • E whakaratoa ana a Mahuru i Te Tai Tokerau, e Ngāpuhi Iwi Social Services, tētahi tauira manaaki kaupapa Māori mā ngā rangatahi kei roto i te ture taiohi.
  • E whakaratoa ana a Te Pūkāea i Te Moana a Toi, e Te Tohu o Te Ora o Ngāti Awa, ngā tautoko i te wā tōmua. He whakaarotau i ngā pūrongo māharahara, e whakarite ana ka toroa ngā tamariki me ngā rangatahi katoa me te tuku ratonga me ngā tautoko ki ngā whānau. Ko te hunga kei te whiwhi hāpaiora i raro i te ture ka tonoa ki a Oranga Tamariki.
  • Ka whakarite te Hapori i Te Whanganui-a- Tara whānui, i raro i a Te Rūnanga o Toa Rangatira i te taha o ētahi atu kaiwhakarato, kei te whiwhi ngā whānau i ngā ratonga me ngā tautoko mai i ngā kaiwhakarato hapori pono whai muri i tētahi pūrongo māharahara. I te tau 2024/25,157 ngā whānau Māori me ngā tamariki 353 i raro i tēnei āhuatanga. Ahakoa i waho o te wā tuku pūrongo, e whakaatu ana ngā raraunga o nā tata nei ko tēnei wāhi (Porirua) te wāhi iti rawa ngā rahinga tuku pūrongo anō i te rohe.

Engari, ka noho tonu ēnei kaupapa hei tauira whāiti, tauira whakamātau hoki me te kore whakaū a Oranga Tamariki ka haere tonu. Ina kitea te angitu, me noho tonu ēnei tauira hei tikanga mahi kaua hei kaupapa rerekē. Me tere ake te tipu. E hiahia ana mātou kia nui ake ngā kaupapa pēnei, ā, me wawe tonu.

I pā mai ēnei uauatanga i te wā he nui ngā whakararu ki ngā pūtea me ngā kirimana a Oranga Tamariki. I rongo mātou mō ngā pānga wā roa o ngā whakatau mō ngā iwi, me ngā whakahaere Māori, hapori hoki.

Kua tīmata a Oranga Tamariki ki te whakarite i ēnei uauatanga, ā, kei te whai i tētahi kaupapa whakahau whānui ake. E tāria ana ka pēhea te urupare ki ngā kitenga a te Tumuaki o te Mana Arotake mō te hiahia kia whai whakaaro ki ngā pānga ki ngā tamariki, rangatahi me ō rātou whānau. Me pakari te tū a ngā kaiwhakarato kia pai ai te tuku ratonga tōtika mā ngā tamariki, rangatahi me ō rātou whānau. Ka tirotiro haere tonu mēnā ka whakaitia ngā pūtea, he pēhea te whakaiti, ā, mēnā kei te eke i ngā tari tuku pūtea me te kirimana i ō rātou herenga i roto i te pūnaha oranga tamariki.

Kāore i te kitea i roto i ngā raraunga onāianei te whānuitanga o ngā rerekētanga, te ine rānei i te tōtika o te pūnaha

Me whai raraunga pai, tātaritanga hoki hei tātari haere tonu, mēnā kei te eke i ngā ratonga me ngā tautoko ngā hiahia o ngā tamariki, ngā rangatahi me ō rātou whānau.

I tēnei wā, kāore e taea e ngā tari te tiro he aha te mātāwaka i roto i ngā raraunga i ngā wā katoa. He raruraru tēnei mō Ngā Pirihimana o Aotearoa
New ZealandView the full glossary
, ā, kāore i te ū tā rātou kohikohi me te hopu raraunga mātāwaka ki ngā aratohu a Tatauranga Aotearoa. Kāore te mātāwaka o ngā rangatahi āhua 30 ōrau i hara i te hopukia e Ngā Pirihimana o Aotearoa, ā, he whakararu tēnei i tōna kaha ki te whakatau i te whaitake o tōna urupare mō te Māori.

I tua atu i tērā, he iti iho te whakaputa a Oranga Tamariki i ngā tātaritanga mō ngā āhuatanga manarite-kore, ā, kāore hoki i tika tana hopu i ngā tono ki ngā ratonga – te whaiwhai haere rānei i aua ratonga whaitake.

Nā te koretake o ngā raraunga me te kore tātaritanga kua kore e taea te whakapai ake ngā ratonga kia whaitake. Nā tēnei ka uaua ake te hiki i ngā hua wā-roa me te wāwāhi i te tuku ihotanga o ngā raruraru.